Het Nederlandse
zeezenderepos .

******************************

Zeezenders zijn een typisch Europees produkt. Je vindt ze van het barre noorden tot het diepste z uiden terug. Globaal zijn ze in drie grote blokken in te delen. In Scandinavië waren ze het eerst. In Groot Britannië het talrijkst en in de Benelux het langst. Het verhaal van de Nederlandse zeezenders begint immers al in oktober 1959.

Het zwarte schaap Veronica.
-----------------------------------

Het avontuur van Europa's allereerste zeezender, 'Radio Mercur', blijft niet beperkt tot het noorden. Het fenomeen vanop zee komt ook een groep Nederlanders ter ore. Met naam heten de heren ; Bep Slootmans uit Amsterdam, radiohandelaar Henk Oswald, elektrotechnicus en invoerder van zendapparatuur en tenslotte Maw Lewin, politicus om den brode. Deze drie Nederlanders, die net een bond voor en van radiohandelaren hebben opgericht, vinden een eigen radiozender helemaal niet zo gek. Enkele handelaars worden aangesproken om als geldschieters op te treden en al spoedig blijkt de interesse in dit projekt onverwacht groot. Koploper onder de aandeelhouders is ene Bull Verweij, een textielfabrikant.
Ook dit Nederlandse radio-initiatief moet een naam hebben, in het straatje van de omroepzuilen wordt de hele handel -Vrije Radio Omroep Nederland- genoemd, afgekort tot V.R.O.N.
Het gaat niet allemaal zo snel als verwacht om een zendklare boot op zee te krijgen. Tijdens een algemene vergadering op 16 december 1959 wordt eindelijk aangekondigd dat de 'VRON' in de lucht is ! En inderdaad, uit het radiotoestel in de vergaderzaal klinkt een proefuitzending. De geldschieters zijn gesust en komen er pas jaren later achter dat de zender opgesteld stond in het kantoor van Henk Oswald, een paar huizen voorbij het vergaderzaaltje van 'Hotel Krasnapolsky', waar de bijeenkomst gehouden werd.
Intussen wordt in het Duitse Emden een oud lichtschip gekocht, de 'Borkum Riff', gebouwd in 1911. Na tientallen problemen aan de Nederlands-Duitse grens bij het overbrengen van zenderonderdelen en na hopen gedonder met de vlag- en havenautoriteiten, slaagt men erin om de 'Borkum Riff' naar volle zee te slepen. Het drijvend radiostation gaat bij Katwijk voor anker. Nog voor de zender één noot heeft laten horen, wordt de naam veranderd. De bekende schrijfster Annie M.G. Schmidt heeft net een bestseller op de markt onder de titel - Het Zwarte schaap Veronica -. De VRON direktie vindt deze vrolijke naam beter dan de oorspronkelijke benaming van het station in spe en op 21 april 1960 is 'Radio Veronica' geboren ! Het station zendt eindelijk uit !
De Nederlandse PTT, bekomen van haar eerste verrassing, meldt dat 'Radio Veronica' ernstige storingen veroorzaakt. Wat ook zo is ! Daarom wordt er gezocht naar een nieuwe golflengte. Het wordt uiteindelijk de 192 m. Ook een nieuwe ankerplaats blijkt noodzakelijk. De steven worden naar Scheveningen gewend...
De justitie is allesbehalve gelukkig met de situatie en het duurt dan ook maar een paar dagen vooraleer de vissers, die voor de bevoorrading van de 'Borkum Riff' instaan, verbod krijgen dat nog te doen. De programmabanden blijven niettemin aan boord komen. Met vliegtuigjes, rubberbootjes en veel doorzettingsvermogen blijft 'Radio Veronica' muziek maken.
In november 1960 nemen de gebroeders Verweij de zaak over van de heren Slootmans, Oswald en Lewin. Meteen worden aan de Hilversumse Zeedijk enkele studio's neergezet. De opname-apparatuur staat op een keukentafel, de microfoon is met een touwtje aan het plafond bevestigd ! Er is nauwelijks geld, de platenmaatschappijen sturen geen platen en de medewerkers van het station moeten hun eigen opnames maar meebrengen. Toch zijn er begin 1961 zo'n vijf miljoen luisteraars. Gedurende ditzelfde jaar komen er meer advertenties, worden de presentators en technici regelmatig betaald en wordt de studio verbeterd. Het tenderprobleem is intussen ook opgelost en het station heeft nu haar eigen bevoorradingsschuit, de 'Ger Anna'.

Van een lapjesstation naar een popzender.
---------------------------------------------------

Naar het voorbeeld van haar collega's bij de Hilversumse omroepen heeft Radio Veronica hoofdzakelijk programma's van een halfuurtje in haar programmapakket zitten. 'Even rusten met Veronica', 'Veronica doet de afwas', 'Eten met Veronica', etc... Dat wordt helemaal anders als, in 1964, Joost den Draayer, programmaleider wordt van het station. Joost gaat eerst de radio in America bekijken en sleutelt dan net zolang aan de programmering van 'Radio Veronica' tot hij z'n zin heeft. Horizontale programmering, shows van twee uur, een eigen Top 40 en live programma's. De luisterdichtheid stijgt zienderogen... de adverteerders volgen !

De concurrentie.
--------------------

Eind 1962 ziet het er even naar uit dat 'Radio Veronica' er een collega gaat bijkrijgen. In oktober van dat jaar is de 'Magda Maria', van de inmiddels ter ziele gegane 'Radio North' op welgeteld één mijl van de 'Borkum Riff' komen liggen. Van dit alles heeft door het erg mistige weer, niemand wat gemerkt bij Radio Veronica. Tot twee dagen later de mist optrekt, en de bemanning een mogelijk nieuwe concurrent in de gaten krijgt. Even geheimzinnig als het schip gekomen is, vertrekt het terug.
Het blijkt dat de plannen van de Belgische firma 'Deco' en van de Nederlandse uitgeversmaatschappij 'Strengholt' om een nieuw radiostation te beginnen vanaf de 'Magda Maria' niet zullen doorgaan. De onderhandelingen zijn afgesprongen omdat in de Belgische Tweede Kamer reeds een anti-zeezenderwet in de maak is . Uit vrees hiervoor heeft 'Deco' zich teruggetrokken. Uiteindelijk verzaakt ook 'Strengholt' aan het project. Radio Veronica blijft alleen als Nederlandse vrijbuiter... Niet voor lang echter want de Rotterdamse scheepsbouwer Cor Verolme, maakt met vijf vrienden het plan bekend om zowel een radio- als een televisiestation te installeren op een kunstmatig eiland dat gebouwd gaat worden voor de Nederlandse kust. De 'Reclame Exploitatie Maatschappij' wordt opgericht om dit reusachtige project te realiseren. In 1964 wordt begonnen met de ruwbouw van het eiland op de Ierse scheepswerven van Verolme.
Door een uitgekiende reclamecampagne wordt de R.E.M., die zal uitpakken met 'Radio & TV Noordzee' al aardig populair nog vooraleer de construktie in de zeebodem gezet wordt. De financiering wordt handig opgelost. De gewone Nederlander kan immers aandelen kopen in het REM-projekt...
De ettelijke onderdelen van de torenconstruktie worden met een tot-drijvend-werf omgebouwd vrachtschip, zes mijl buiten de kust van Noordwijk gebracht. Voortdurend zijn zeventig arbeiders en technici aan het werk. Aan boord is er zelfs een ingebouwde betonfabriek ! Het kunstmatig eiland krijgt de vorm van een booreiland. Het staat op zes stalen poten, die met beton gevuld zijn. Op de steunpilaren komen de twee platforms waarin de studio's, de zendinstallatie, de generatoren en de verblijven worden ondergebracht. Daarnaast is ook een helicopterdek voorzien, terwijl het geheel afgerond wordt door een 80m hoge zendmast !
Na tests op verschillende golflengtes is 'Radio Noordzee' vanaf 23 juli 1964, dagelijks in de lucht op 214 m. De programma's kunnen in zowat geheel Nederland goed beluisterd worden. Drie weken later wordt het eerste televisieprogramma van 'TV Noordzee' uitgezonden.
Alles loopt gesmeerd en in een minimum van tijd worden duizenden REM-antennes verkocht. De uitzendingen bestaan meestal uit shows, speelfilms en feuilletons. Internationale bedrijven, zoals 'Coca Cola' en 'Brylcreem' hebben reclamespots gekocht. De TV-ontvangst is goed en bij gunstig weer kan zelfs in noord-west België op kanaal 11 afgestemd worden ! Hoewel het TV-station razend populair is, wordt het geval heel druk besproken binnen de Nederlandse regering. Er is echter niet direct een pasklare antiwet voor handen.
In Engeland werden territoriale limieten verlegd en in Scandinavië werden hele bevolkingen strafbaar gesteld bij het meewerken aan zeezenders, voor de Nederlanders ligt het moeilijker. De overheid ligt met een gloednieuw eiland voor haar deur waar ze geen raad mee weet. Er wordt dan maar een speciale commissie opgericht die in twee dagen de anti-REM wet uitdenkt. Op 12 december 1964 zal de wet van kracht worden. De directie geeft de exploitatie van het geheel, in een poging die wet te omzeilen, in handen van een Panamese firma. Niettemin staakt TV-Noordzee haar uitzendingen. Het radiostation gaat wel door ! Op 17 december, om 09.00h verschijnen drie helicopters van het Nederlandse leger boven het kunstmatig eiland terwijl de marine een oogje in het zeil houdt. Niettegenstaande het hele eiland overspannen is met draden, wat het neerdalen van de heli's onmogelijk maakt, slagen de mariniers er toch in om 'Radio Noordzee', middenin de plaat 'Paradiso' van Anneke Gronloch, het zwijgen op te leggen.
In zijn korte levensloop, heeft RTV Noordzee 2,5 miljoen gulden aan reklame binnengehaald. Een definitieve rem werd echter nooit gezet op het pirateneiland, want uit deze spectakulaire onderneming is nadien de TROS ontstaan.
Het REM-eiland werd later van z'n antennes ontdaan en aangekocht door Rijkswaterstaat. Het doet nu dienst als weerstation.

Van Borkum Riff naar de Norderney.
---------------------------------------------

Radio Veronica is weer alleen. Grote problemen kent het station niet.
In 1965 wordt weliswaar een ramp voorkomen als de ankerketting van het zendschip breekt, maar de grootste boeman, de Nederlandse regering durft niet op te treden omdat 'Radio Veronica' zo geweldig populair is. In oktober 1965 zet de overheid dan maar op een andere manier het offensief in tegen '192 - Goed idee !'. Hilversum 3 wordt met alle mogelijke faciliteiten uit de grond gestampt. Alle inspanningen ten spijt, zonder succes. De programma's zijn van een matige kwaliteit en de luisteraars blijven afstemmen op 'de piratenzender'. Het enige voordeel dat het nieuwbakken officiële popstation immers kan bieden is haar FM-ontvangst.
In november van datzelfde jaar start 'Radio Veronica' als antwoord op Hilversum 3, met nieuwsuitzendingen. Om het nieuws te verzamelen staat wel een telex aan boord, doch meestal worden de nieuwsberichten van het ANP, de BRT en de BBC afgeluisterd, vliegensvlug in telegramstijl genoteerd en voorgelezen. Het 'Algemeen Nederlands Persbureau' heeft algauw door dat ze een niet betalende abonnee heeft en haalt een stunt uit om Radio Veronica te ontmaskeren. Het bericht dat een kippenkwekerij in brand staat wordt via de Hilversumse nieuwsuitzendingen verspreid. Deze valse mededeling wordt prompt door Radio Veronica overgenomen !
Het gaat vrijbuiter Veronica niettemin, financieel, zo voor de wind, dat de directie in 1966 besluit om een nieuw schip te kopen. Het wordt de IJslandse trawler 'Norderney'. De schuit wordt grotendeels in Zaandam omgebouwd en de zendaparatuur wordt gedeeltelijk op volle zee van de 'Borkum Riff' op het nieuwe schip geïnstalleerd. De oude boot wordt later helemaal gesloopt, op de scheepsbel na, die trouw mee verhuist naar de Norderney.
Dit nieuwe schip, heeft nu een sterkere zender, een betere antenne en aangenamere accomadatie. In 1968 huurt Radio Veronica zendtijd bij de Spaanse zender 'Radio Popular de Mallorca'. Er worden een tijdlang programma's uitgezonden voor de vele Nederlandse en buitenlandse toeristen op het populairste eiland van de Balearen.
In maart 1969 wordt een ruime villa aan de Ultrechtse Weg in Hilversum gehuurd om er de nieuwe studio's in onder te brengen. De plaats aan de Zeedijk is te eng geworden. In het nieuwe gebouw komen vijf moderne studio's en een enorme discoteek-ruimte.

Geloof, hoop en Capital Radio
------------------------------------

Het niet optreden van de Nederlandse overheid tegen het populaire radio Veronica laat steeds meer radiomakers in spé initiatieven uitwerken om ook de gunst van de Nederlandse luisteraars te veroveren.
In augustus 1969 is een organisatie die zich de 'International Broadcasters Society' noemt, erin geslaagd om een oude boot, de 'Zeevaart' op te kopen voor een appel en een ei. Vanuit Engeland wordt de oude zendapparatuur van ex Radio 270 aan boord gebracht. Om die apparatuur, ondanks de van kracht zijnde anti-zeezenderwet in Engeland naar Nederland te smokkelen, worden in der haast een stel oude jeeps opgekocht en aan boord gebracht. Deze rijtuigen zullen zogezegd, op het vasteland verkocht worden. Met de jeeps gaat echter ook de zendapparatuur over de Noordzee.
Leider van de I.B.S. is de heer Timothy Thomasson. Het nieuwe zendschip wordt in Liechenstein geregistreerd en wordt hierdoor het eerste schip dat de vlag van dit ministaatje voert. De naam is nu 'King David' geworden, het station zal 'Capital Radio' heten.
Capital Radio wil geen popmuziek als dusdanig gaan uitzenden. Het station noemt zichzelf volwassen en bewijst dit ook door vanaf juni 1970 tests met middle-of-the-road muziek, zonder commentaar van deejays uit te zenden. De moeilijkheden stapelen zich op. De antenne blijkt niet stevig genoeg te zijn en dwingt de 'King David' om de haverklap een haven binnen te lopen.
Het duurt tot 1 september vooraleer er regelmatige uitzendingen kunnen starten. De kwaliteit blijft beneden peil. De zendkracht is zwak, de antennemoeilijkheden blijven en door een gebrekkig ankersysteem wordt een bemanningslid dusdanig gekwetst dat een voet geamputeerd moet worden. De King David vaart nogmaals een haven binnen voor het installeren van een nieuw ankersysteem en om nog maar eens de antenne te versterken. In oktober 1970 gaat de 'King David' opnieuw voor de kust van Scheveningen liggen.
Niet voor lang, want in de vroege morgen van 10 november slaat het zendschip van haar ankers. De enige motor is stuk en een poging om het noodanker uit te werpen mislukt. Een ter hulp geroepen sleepboot komt te laat en het zendschip strandt op de kusten van Noordwijk. De kosten van het vlottrekken zijn echter te hoog voor de I.B.S. De bergingsoperatie wordt uitgevoerd door de firma Wijsmuller, die twee jaar eerder ook de beide Caroline-schepen 'geborgen' had.

Bom jaagt overheid in het harnas.
----------------------------------------

'Radio Veronica' viert in 1970 haar tiende verjaardag. Er worden twee elpees op de markt gebracht als steun aan de 'Nierstichting Nederland'.
Eén miljoen gulden is het resultaat. Veronica kan geen vlieg kwaad meer doen !
Intussen ligt nog steeds de 'Mebo II' van het mislukte Duits- en Engelstalig 'Radio Nordsee'-project rustig te dobberen op nauwelijks een mijl afstand van de 'Norderney'. Het station had op 23 september vrij verrassend haar Engelse programma's gestaakt. Naar het zelf zei, uit solidariteit met het Nederlandse volk, omdat het door haar eigen programma's 'Radio Veronica' niet in gevaar wilde brengen.
Nu blijkt echter dat 'Radio Veronica' in de persoon van directeur Bull Verwey, de eigenaars van 'RNI', één miljoen gulden heeft betaald als zwijggeld. Veronica vreest de concurrentie van RNI en houdt het station zo uit de lucht ! Bull Verwey laat voor alle zekerheid een eigen kapitein post vatten op de 'Mebo II'.
Alle voorzorgen ten spijt wordt kapitein Onnes met een list van boord gelokt en er niet meer op gelaten. Hij haalt versterking en spoedig verschijnt de voltalige Veronica-directie langszij de Mebo II. Boter aan de galg. Edwin Bollier, mede-eigenaar van de Mebo II had daags voordien immers het miljoen gulden willen terugbetalen. Toen Bull Verwey dat geweigerd had te aanvaarden, was de heer Bollier overgegaan tot dit kordate optreden.
Met lede ogen ziet de Veronica-direktie de Mebo het anker lichten. Meister en Bollier huren nu een grote flat te Heist aan Zee, waar ze het Mebo-hoofdkwartier willen onderbrengen. Hun zendschip gaat voor anker, enkele mijlen buiten Knokke. Als de Mebo tijdens een storm een zandbank raakt wordt wijselijk besloten terug naar Scheveningen te varen. Eind Januari 1971 wordt gestart met de uitzendingen van non-stop muziek. Het station identificeert zichzelf als 'Radio Noordzee Internationaal'. Voor het eerst worden nu Nederlandstalige programma's uitgezonden. Deejays zijn Joost den Draayer en Jan van Veen. De Nederlandse uitzendingen worden geëexploiteerd door de 'Radio Reclame Maatschappij', een onderdeel van Strengholt, dat tien jaar eerder gepoogd had een station op te zetten vanaf de 'Magda Maria' van ex Radio Nord.
De Engelse service staat onder de hoede van 'Mebo Ltd'.
Intussen heeft Radio Veronica een proces ingespannen tegen Mebo Ltd over het zwijggeld van 1 miljoen gulden. Veronica verliest het geding.
Alles lijkt nu goed te gaan voor 'Radio Noordzee Internationaal'. De Nederlandstalige service wordt uitgebreid en er komen nieuwsuitzendingen. De adverteerders rukken aan.

Het loopt uit de hand.
--------------------------

Bull Verwey ziet tot zijn ontsteltenis dat de populariteit van RNI deze van zijn eigen station evenaart. Nog steeds zoekt hij naar een middel om deze concurrent het zwijgen op te leggen.
Op 15 mei 1971 slagen drie kikvorsmannen erin, beschermd door de dichte nevel, om onopgemerkt aan boord van de Mebo II te komen. In de machinekamer wordt een bom geplaatst. Er volgt een geweldige ontploffing die het hele achterschip in de vlammen zet. Nadat het er eerst naar uitziet dat de bemanning het vuur de baas zal worden, loopt de situatie toch nog uit de hand. Via de zender wordt om hulp geroepen. Even voor middernacht gaat het station uit de lucht. De deejays worden opgepikt door de tender 'Eurotrip'.
Het vuur verwoest de machinekamer, de commandobrug en de slaapverblijven.
Gelukkig voor 'RNI' ligt de blusboot 'Volans' in de haven van Scheveningen.
Op minder dan geen tijd heeft dit schip de brandende 'Mebo II' bereikt en slaagt het erin om de vuurzee te bedwingen.
De volgende dag kunnen de uitzendingen alweer hervat worden. De vitale onderdelen zijn immers schadevrij gebleven.
Intussen heeft de Nederlandse politie een onderzoek ingesteld naar de daders van deze aanslag. Diezelfde avond nog worden drie mannen opgepikt.
Een van hen is 'Kapitein Tom', een figuur die ooit nog op de Mebo gewerkt heeft. De mannen bekennen wie hun opdrachtgever is . Het blijken Norbert Jürgens, commercieel directeur van Radio Veronica en Bull Verweij zelf te zijn geweest. Beide mannen hebben de drie duikers 80.000 gulden betaald om de Mebo op een dusdanige wijze te beschadigen, dat het schip noodgedwongen een haven zou moeten worden binnengesleept.
Hoewel de eigenaars van RNI de daders niet wensen te vervolgen, krijgen Jürgens en Verwey ieder één jaar gevangenisstraf.
De herstellingen aan de Mebo duren enkele weken, doch de luisteraars merken er niets van. De programma's gaan gewoon door.
De Nederlandse regering heeft tot haar eigen verbazing moeten vaststellen dat de naijver tussen haar twee zeezenders ongekende vormen dreigt aan te nemen. Er worden dan ook maatregelen aangekondigd die een einde zullen stellen aan alle piraterij voor haar kusten...

Het Nederlandse zeezenderepos